Baskı Sözlüğü

Matbaada kullanılan terimlerin bir kısmı günlük dilde hiç geçmez, bir kısmı ise günlük dildeki anlamından farklıdır. Bu sözlükte, baskıya dosya hazırlarken ve matbaayla konuşurken en sık karşılaşacağınız terimleri kısa tanımlarla bir araya getirdik. Terimler Türk alfabesine göre sıralanmıştır; birçok tanımın içinde konuyu ayrıntılı anlatan rehber yazısına bağlantı bulabilirsiniz.

A

Amerikan bristol

İki yüzü kaplamalı, beyaz ve sert bir kartondur. Kartvizit, davetiye, kapak ve kaliteli kutu işlerinde kullanılır. Bkz. kağıt türleri.

Amerikan cilt

Formaların sırtının frezelenip tutkalla kapağa yapıştırıldığı cilt türüdür. Katalog, kitap ve tezlerde yaygındır; düz bir sırt oluşur. Bkz. cilt türleri.

B

Bıçak izi

Kutu, dosya ya da şekilli bir işin açılmış halinin kesim ve bigi çizgilerini gösteren birebir ölçekli çizimdir. Bkz. bıçak izi ve bigi.

Bıçaklı kesim

Özel şekilli işlerin, o şekle göre hazırlanmış çelik bıçaklı bir kalıpla preslenerek kesilmesidir. Kutu, etiket ve şekilli kartvizitlerde kullanılır.

Bigi

Kalın kağıt ve kartonun düzgün katlanması için katlama çizgisine bastırılarak açılan kanaldır. Genellikle 170 g ve üzeri kağıtlarda önerilir.

Birinci hamur (1. hamur)

Kaplamasız, beyaz, genel amaçlı kağıttır. Üzerine kolay yazılır; antetli kağıt, form ve kitap iç sayfalarında yaygındır.

C

CMYK

Baskıda kullanılan dört süreç renginin kısaltmasıdır: camgöbeği (cyan), macenta, sarı (yellow) ve siyah (key). Bkz. CMYK ile RGB farkı.

CTP

Computer to Plate kısaltmasıdır. Dijital dosyanın, ara film kullanılmadan doğrudan ofset baskı kalıbına pozlanması işlemidir.

Ç

Çakışma (register)

Ayrı kalıplardan basılan renklerin üst üste doğru konuma oturmasıdır. Küçük çakışma kaymaları, ince yazılarda renkli kenarlar olarak görülebilir.

D

Dijital baskı

Kalıp kullanılmadan, dosyanın doğrudan makineden basıldığı yöntemdir. Düşük adetli ve kişiselleştirilmiş işlerde genellikle avantajlıdır. Bkz. ofset mi dijital mi?

DPI

Dots per inch, yani inç başına nokta sayısıdır. Günlük kullanımda görselin baskı boyutundaki çözünürlüğünü anlatır. Bkz. çözünürlük (DPI).

Dubleks karton

Ön yüzü kaplamalı, arka yüzü genellikle gri tonlu ambalaj kartonudur. İç yüzün görünmesinin önemli olmadığı kutularda ekonomik bir seçenektir.

E

Ebat

Kağıdın ya da işin ölçüsüdür. Ofsette 70 × 100 cm ve 50 × 70 cm gibi tabaka ebatları, ofis işlerinde A4 ve A3 gibi A serisi ölçüler yaygındır.

Eğriye çevirme

Yazıların vektörel şekillere dönüştürülmesidir (İngilizcede outline). Font gerekmez, ancak yazı artık düzenlenemez.

F

Fire

Makine ayarı, renk tutturma ve son işlemler sırasında harcanan fazladan kağıttır. Matbaa, adet hesabında bu payı ayrıca öngörür.

Forma

Büyük bir baskı tabakasının iki yüzüne basılıp katlanmasıyla oluşan sayfa grubudur; genellikle 8, 16 ya da 32 sayfadır. Bkz. sayfa sayısı.

Forza

Sert kapaklı kitaplarda iç bloğu kapağa bağlayan, kapağın iç yüzüne yapıştırılan kağıttır. Düz ya da baskılı olabilir.

G

Giyotin

Kağıtları desteler halinde düz olarak kesen kesim makinesidir. Kesimde genellikle 1 mm civarında sapma olağandır. Bkz. kesim kayması.

Gofre

Kağıdın erkek ve dişi kalıp arasında preslenerek kabartılmasıdır. Mürekkep ya da yaldız olmadan yapılanına kör gofre denir.

Gramaj

Bir metrekare kağıdın gram cinsinden ağırlığıdır (g/m²). Bkz. kağıt gramajı.

Güvenli alan

Kesim çizgisinden genellikle 3–5 mm içeride kalan, yazı ve önemli öğelerin yerleştirildiği bölgedir. Bkz. güvenli alan.

H

Hacim (bulk)

Kağıdın gramajına göre ne kadar kalın olduğunu anlatır. Hacimli kağıtlar, aynı gramajda daha kalın ve dolgun görünür; kitap sırtı hesabını etkiler.

İ

İplik dikiş

Formaların sırtından iplikle dikilerek birbirine bağlandığı dayanıklı cilt türüdür. Uzun ömürlü kitaplarda ve sert kapakta tercih edilir.

K

Kalıp

Ofset baskıda her renk için hazırlanan, görüntüyü taşıyan baskı plakasıdır. Yaldız ve gofrede kullanılan metal kalıplara ise klişe de denir.

Kesim işareti

Taşırma alanının dışına, köşelere konan ve işin kesileceği net ölçüyü gösteren ince çizgilerdir.

Kırım

Kağıdın katlandığı çizgi ya da katlama işleminin kendisidir. Broşürlerde tek kırım, sarmal kırım, Z kırım ve kapı kırım gibi türleri vardır.

Kısmi lak

Lakın yalnızca belirli alanlara uygulanmasıdır. Genellikle mat selofan üzerinde parlak bir vurgu yaratmak için kullanılır.

Kraft

Ağartılmamış lifli yapısından dolayı kahverengi tonlu, sağlam bir kağıttır. Üzerine basılan renkler kağıdın tonundan etkilenir.

Kromo karton

Genellikle tek yüzü kaplamalı, arka yüzü beyaz olan ambalaj kartonudur. Katlanır kutularda yaygın olarak kullanılır.

Kros

Renklerin doğru çakışıp çakışmadığını kontrol etmek için tabaka kenarına konan artı biçimli hizalama işaretidir. Bazı matbaalarda kesim işaretleri için de bu ad kullanılır.

Kuşe

Yüzeyi kaplamalı, pürüzsüz kağıttır; mat ve parlak türleri vardır. Renkler kaplamasız kağıda göre daha canlı görünür.

L

Lak

Baskı üzerine sürülen şeffaf koruyucu kaplamadır. Yüzeye mat, parlak ya da yarı mat bir görünüm verebilir.

Lif yönü

Kağıttaki liflerin ağırlıklı olarak dizildiği yöndür. Kırım ve ciltte sonucu etkiler. Bkz. lif yönü.

M

Montaj

Sayfaların ya da işlerin baskı tabakası üzerine doğru sıra, yön ve aralıklarla yerleştirilmesidir. Kartvizit ve etiket gibi küçük işler de tabakaya montajlanarak basılır.

Mukavva

Sert kapak, kutu ve kalın dosyalarda kullanılan kalın ve sert karton türüdür. Genellikle üzeri basılı kağıt ya da bezle kaplanır.

Mürekkep yükü

Bir noktada üst üste basılan dört rengin toplam yüzdesidir. Kuşede ofset baskıda genellikle %300–340 civarında sınırlanır; fazlası kuruma sorunlarına yol açar.

O

Ofset baskı

Görüntünün kalıptan önce kauçuk bir yüzeye, oradan kağıda aktarıldığı baskı yöntemidir. Yüksek adetlerde ve özel renklerde genellikle avantajlıdır.

Ozalit

Geçmişte ışığa duyarlı kağıtla alınan baskı öncesi kontrol çıktısının adıdır. Bugün bazı matbaalarda montaj kontrol çıktısı için hâlâ bu ad kullanılır.

P

Pantone

Spot mürekkep renklerini numaralarla tanımlayan yaygın bir renk eşleştirme sistemidir. Bkz. Pantone nedir?

PDF/X

Baskı için tanımlanmış PDF standart ailesidir; en yaygınları PDF/X-1a ve PDF/X-4’tür. Bkz. baskıya hazır PDF.

Pense

Baskı makinesinin tabakayı tutup çektiği kıskaçlar ve tabakanın bu kıskaçlara gelen kenarıdır. Bu şeride baskı yapılamaz.

Perforaj

Kağıdın elle kolayca yırtılabilmesi için açılan noktalı kesim hattıdır. Bilet, kupon ve davetiye koçanlarında kullanılır.

Pilyaj

Basılı işlerin katlama makinesinde katlanmasıdır. Broşür ve formaların katlanması bu işlemle yapılır.

Prova

Seri baskıdan önce renk ve içerik kontrolü için alınan deneme çıktısıdır. Renk hassasiyeti yüksek işlerde basılı prova, ekrandan daha güvenilir bir referanstır.

R

Renk profili

Renklerin bir cihazda ya da baskı koşulunda nasıl görüneceğini tanımlayan dosyadır. RGB’den CMYK’ya dönüşüm bir profile göre yapılır.

Revolta

Tabakanın ön ve arka yüzünün aynı kalıpla basıldığı düzende, tabakanın yan tarafa çevrilerek arka yüzünün basılmasıdır. Pense kenarı değişmez.

RGB

Kırmızı, yeşil ve mavi ışıkla renk oluşturan, ekranlarda kullanılan renk sistemidir. Baskı için CMYK’ya dönüştürülmesi gerekir.

S

Selofan

Basılı yüzeye ince plastik filmin ısı ve basınçla kaplanmasıdır (laminasyon). Parlak, mat ve soft-touch türleri vardır. Bkz. son işlemler.

Sırt

Kitap ya da kataloğun ciltlenen kenarıdır. Amerikan cilt ve sert kapakta sırt düzdür ve üzerine yazı basılabilir; kalınlığı sayfa sayısı ve kağıt kalınlığına göre hesaplanır.

Soft-touch

Yüzeye kadifemsi, yumuşak bir dokunuş hissi veren selofan ya da lak türüdür. Prestij ürünlerinde ve ambalajlarda tercih edilir.

Spiral cilt

Sayfaların sırt kenarına açılan deliklerden metal ya da plastik spiral geçirilerek yapılan cilttir. Sayfalar düz açılır; sayfa sayısı serbesttir.

Spot renk

Dört renk karışımıyla değil, önceden karıştırılmış tek bir mürekkeple basılan renktir. Ofsette ayrı bir kalıp gerektirir.

T

Tabaka

Baskı makinesine tek seferde giren kağıt parçasıdır. Birden fazla sayfa ya da iş, aynı tabakaya montajlanarak basılabilir.

Taşırma payı

Kenara değen renk ve görsellerin kesim çizgisinin dışına uzatılmasıdır; çoğu matbaada her kenar için 3 mm’dir. Bkz. taşırma payı.

Tel dikiş

İç içe yerleştirilen katlanmış yaprakların sırttan tel zımbalarla dikildiği cilt türüdür. Sayfa sayısı 4’ün katı olmalıdır.

Tıraş

Ciltlenmiş kitap ya da derginin baş, kuyruk ve ön kenarından birlikte kesilerek düzeltilmesidir. Bu kesimde atılan kısma tıraş payı denir.

Tram

Baskıda ara tonların küçük noktalarla oluşturulmasıdır (raster). Noktaların büyüklüğü ve sıklığı, tonun açıklığını ve ayrıntıyı belirler.

Tumba

Tabakanın arka yüzü basılırken baş aşağı (kuyruktan) çevrilmesidir. Pense kenarı değiştiği için tabaka kenarlarının düzgünlüğü önem kazanır.

Ü

Üst baskı (overprint)

Bir rengin, altındaki rengi boşaltmadan doğrudan onun üzerine basılmasıdır. Siyah yazılarda kayma kaynaklı beyaz boşlukları önlemek için kullanılır.

Y

Yaldız (varak)

Metalik ya da renkli ince bir folyonun ısı ve basınçla, bir kalıp yardımıyla kağıda aktarılmasıdır. Gerçek metalik parlaklık verir.

Z

Zengin siyah

Yüzde yüz siyaha camgöbeği, macenta ve sarı eklenerek elde edilen derin siyahtır. Geniş zeminlerde kullanılır; küçük yazılarda kullanılmaz. Bkz. zengin siyah.

Aradığınız terimi bulamadıysanız ya da bir konuda daha fazla bilgi istiyorsanız Matbaa Rehberi ana sayfasındaki yazılara göz atabilir veya bize doğrudan sorabilirsiniz.