Ambalaj ve Karton Kutu Sözlüğü

Karton kutu, karton çanta ve etiket işlerinde matbaa, bıçakçı ve müşteri arasında kullanılan terimler bazen kafa karıştırır. Bu sözlükte ambalaj üretiminde en sık geçen terimleri kendi deneyimimizle, kısa ve sade tanımlarla bir araya getirdik. Terimler Türk alfabesine göre sıralıdır; birçok tanımda konuyu anlatan rehber yazısına ya da ücretsiz araca bağlantı bulabilirsiniz.

A B C Ç D E F G İ K L M N O P R S T Ü Y Z

A

Açılım

Kutunun ya da çantanın katlanmadan önceki düz hâli. Bıçak izi bu açılımın kesim ve bigi çizgilerini gösterir. Bkz. Kutu bıçak izi aracı.

Ağız (kutu ağzı)

Kutunun ürünün konduğu ya da çıkarıldığı açık kenarı. Kapak ve kilit kulakları bu kenara gelir.

Ambalaj kartonu

Kutu yapımında kullanılan, genellikle 200–450 g/m² arasındaki kalın kâğıt. Kraft, dubleks, tripleks ve bristol en yaygın türleridir. Bkz. Kağıt Türleri.

Amerikan kilit (kilitli dip)

Kutu dibindeki kanatların birbirine geçerek kilitlendiği, yapıştırma gerektirmeyen dip tipi. Kurulumu hızlıdır, orta ağırlıktaki ürünlere uygundur. Bkz. Kutu bıçak izi aracı.

Asma kulak (askı deliği)

Kutunun raflarda askıya takılabilmesi için üst kısma eklenen delikli kanat. Delik genellikle avro (euro) biçimindedir.

B

Baskı yönü

Tasarımın açılım üzerinde hangi yöne bakacağı. Kutunun ön yüzü, kapağın açılma yönü ve okunuş yönü baskı öncesi kontrol edilmelidir.

Bıçak (kesim kalıbı)

Ahşap bir tabla üzerine bükülmüş çelik kesim ve bigi bıçaklarından oluşan kalıp. Kutunun açılımını tek darbede keser ve bigiler. Bkz. Bıçak İzi ve Bigi.

Bıçak izi

Kesim ve bigi çizgilerini gösteren vektörel çizim. Tasarım bu çizimin üzerine yerleştirilir, bıçak da bu çizime göre yapılır. Bkz. Bıçak İzi ve Bigi.

Bıçaklı kesim (kesim-bigi)

Basılı tabakanın bıçakla kesilip aynı anda bigilenmesi işlemi. Kutu, etiket, çanta ve özel şekilli işlerde kullanılır. Bkz. Baskı Sonrası İşlemler.

Bigi

Kartonun düzgün katlanması için bıçakta kesmeyen, kartonu bastırarak iz açan çizgi. Bıçak izinde genellikle kesikli ya da farklı renkte gösterilir. Bkz. Bıçak İzi ve Bigi.

Bigi kanalı (matris)

Bigi çizgisinin karşısına, tablaya yapıştırılan oluklu şerit. Bigi kalıbı kartonu bu kanala bastırarak temiz bir kırım izi açar.

Bristol karton

İki yüzü beyaz, düzgün yüzeyli, sert karton. Kozmetik, ilaç ve kaliteli ürün kutularında tercih edilir. Bkz. Kağıt Türleri.

C

Cep (iç bölme)

Kutu içine konan, ürünleri ayıran ya da sabitleyen karton parça. Ayrı bir bıçakla kesilir.

Cilt payı (yapıştırma kanadı)

Kutunun yan yüzüne yapıştırılarak gövdeyi kapatan dar kanat. Genellikle 12–20 mm verilir ve baskısız bırakılması önerilir.

Ç

Çift cidarlı

İki kat karton duvardan oluşan, daha dayanıklı kutu yapısı. Ağır ürün ve teşhir kutularında kullanılır.

Çizgi kalınlığı (bıçak izi)

Bıçak izindeki çizgilerin dosyadaki kalınlığı. Ölçüye etki etmemesi için genellikle 0,25–0,5 pt ince çizgi kullanılır.

D

Dış ölçü

Kutunun dışından alınan ölçü. Karton kalınlığı nedeniyle iç ölçüden biraz büyüktür; nakliye ve raf hesabında kullanılır. Bkz. Kutu bıçak izi aracı.

Dip (taban)

Kutunun alt kapanış yüzü. Ters kilit, Amerikan kilit, otomatik dip ya da yapıştırmalı dip gibi tipleri vardır.

Dip kartonu

Karton çantanın tabanına konan, şekli koruyan ve taşıma dayanımını artıran ayrı karton parça. Bkz. Çanta bıçak izi aracı.

Dövme (rölyef)

Kartonun kalıpla bastırılarak kabartma ya da çukur desen kazandırılması. Kabartmaya gofre de denir. Bkz. Baskı Sonrası İşlemler.

Dubleks karton

Bir yüzü beyaz kuşeli, arkası gri ya da kahverengi olan ambalaj kartonu. Gıda dışı ürün kutularında ekonomik çözümdür. Bkz. Kağıt Türleri.

Düz kilitli kutu (straight tuck end)

Üst ve alt kapakların aynı yöne açıldığı kutu tipi. Ön yüzde kapak kesintisi olmadığı için pencereli ve teşhir kutularında tercih edilir.

E

Ezik bigi

Bigi kanalı ya da karton uyumsuz olduğunda katlama çizgisinde oluşan çatlak, kırık ya da ezik görüntü.

F

Fiber yönü (lif yönü)

Karton liflerinin uzandığı yön. Bigiler lif yönüne dik olduğunda katlama daha temiz olur; kutu tasarımında tabakaya yerleşim buna göre seçilir. Bkz. Kağıdın Lif Yönü.

G

Gramaj

Kâğıt ya da kartonun metrekare ağırlığı (g/m²). Kutu dayanımı için gramajla birlikte kalınlık (mikron) da önemlidir. Bkz. Kağıt Gramajı.

Güvenli alan

Kesim çizgisinin içinde kalan ve önemli yazıların konduğu bölge. Bıçak kaymasına karşı kenardan genellikle 3–5 mm içeride tutulur. Bkz. Güvenli Alan.

İ

İç ölçü

Kutunun içinden, ürünün sığacağı boşluğun ölçüsü. Kutu siparişinde en sık verilen ölçüdür. Bkz. Kutu bıçak izi aracı.

K

Kapak

Kutunun ağzını kapatan büyük kanat. Üzerindeki dil (tuck) gövdeye sokularak kapanır.

Kapak dili (tuck)

Kapağın ucundaki, gövde içine giren dar şerit. Sürtünmeyle ya da kilit çentiğiyle kapalı kalır.

Karton çanta

Kâğıt ya da kartondan yapılan, körüklü, saplı taşıma çantası. Üst kıvırma, yapıştırma payı ve dip kartonu temel parçalarıdır. Bkz. Çanta bıçak izi aracı.

Kesim çizgisi

Bıçağın kartonu tamamen kestiği çizgi. Bıçak izinde düz çizgiyle gösterilir. Bkz. Bıçak İzi ve Bigi.

Kesim payı (taşırma)

Kesim çizgisinin dışına taşırılan zemin. Bıçak kaymasında kenarda beyaz kalmasını önler; kutularda genellikle 3 mm verilir. Bkz. Taşırma Payı.

Kırım

Kartonun bigi çizgisinden katlanması. Kırım yönü ve sırası kutunun kurulmasını belirler.

Kilit çentiği

Kapak dilinin gövdedeki karşılığına takılmasını sağlayan küçük kesik. Kapağın kendiliğinden açılmasını engeller.

Kilit kulağı (toz kanadı)

Kapağın iki yanındaki, kutu içine katlanan küçük kanatlar. İçeriye toz girmesini azaltır, kapağı destekler.

Körük

Çantanın ya da kutunun yan yüzündeki, içeri doğru katlanan bölüm. Çanta ölçüsü genellikle en × boy × körük olarak verilir. Bkz. Çanta bıçak izi aracı.

Kraft karton

Ağartılmamış, doğal kahverengi, dayanıklı karton. Çanta, kargo kutusu ve doğal görünümlü ambalajlarda kullanılır. Bkz. Kağıt Türleri.

Kuşe karton

Yüzeyi kaplanmış, baskıda renkleri canlı veren karton. Mat ve parlak türleri vardır. Bkz. Kağıt Türleri.

L

Lak (UV lak)

Basılı yüzeye uygulanan koruyucu ya da parlatıcı kaplama. Tüm yüzeye ya da sadece seçili alanlara (seçimli lak) uygulanabilir. Bkz. Baskı Sonrası İşlemler.

Laminasyon (selofan)

Basılı yüzeye ince plastik film kaplanması. Kutuya dayanım ve mat ya da parlak görünüm kazandırır. Bkz. Baskı Sonrası İşlemler.

M

Mikron (kalınlık)

Kartonun kalınlığı; 1 mm = 1000 mikron. Bıçak izi ve bigi kanalı karton kalınlığına göre ayarlanır.

Montaj (tabakaya yerleşim)

Açılımların baskı tabakasına en az fire verecek şekilde dizilmesi. Kutular ters-düz ya da iç içe yerleştirilerek fire azaltılır.

N

Nikelaj (birleşme noktası)

Bıçakla kesilen parçaların tabakadan dağılmaması için kesim çizgisinde bırakılan küçük kesilmemiş köprüler. Kesimden sonra elle koparılır.

O

Oluklu mukavva

İki düz kâğıt arasında dalgalı bir katman bulunan hafif ve dayanıklı malzeme. Kargo ve dış ambalajda kullanılır; dalga yüksekliğine göre B, C, E gibi türleri vardır.

Otomatik dip (kilitli yapıştırmalı dip)

Fabrikada önceden yapıştırılan, kutu açıldığında kendiliğinden kurulan dip. Hızlı paketleme ve ağır ürünler için uygundur. Bkz. Kutu bıçak izi aracı.

P

Pencere

Kutunun üzerinde ürünün görünmesi için kesilen boşluk. Genellikle arkasına şeffaf asetat (pencere filmi) yapıştırılır.

Pencere filmi (asetat)

Pencere boşluğunun arkasına yapıştırılan şeffaf plastik film.

Perforaj

Kartonda kolay koparılması için açılan sık aralıklı küçük kesikler. Kupon, bilet ve yırtma şeritlerinde kullanılır. Bkz. Baskı Sonrası İşlemler.

R

Rilyef bigi (ters bigi)

Kartonun ters yönden bigilendiği çizgi. Kanadın ters tarafa katlanması gereken yerlerde kullanılır.

S

Sap deliği

Çantada ip ya da kurdele sap geçirmek için açılan delikler. Üst kıvırmanın içine gelecek şekilde konumlandırılır. Bkz. Çanta bıçak izi aracı.

Sert kutu (rijit kutu)

Kalın mukavvadan yapılan, katlanmayan, kâğıtla kaplanmış kutu. Lüks ürün ve hediye ambalajında tercih edilir.

Sıcak varak (yaldız)

Kalıp ve ısı yardımıyla altın, gümüş ya da renkli metalik folyonun yüzeye aktarılması. Bkz. Baskı Sonrası İşlemler.

Sıvama (kaşe kaplama)

Gri ya da sert mukavvanın basılı kâğıtla kaplanması. Kapaklı hediye kutuları ve sert kutularda kullanılır.

Spot renk (bıçak izi rengi)

Bıçak izi çizgilerini baskıdan ayırmak için kullanılan özel renk adı (ör. CutContour, Crease). Bu katman basılmaz, sadece kesim içindir. Bkz. Pantone (Spot Renk).

T

Tabaka

Baskı makinesine giren düz kâğıt ya da karton. 70×100 ve 64×90 cm en yaygın ölçülerdir. Bkz. Kağıt ağırlığı aracı.

Ters kilitli kutu (reverse tuck end)

Üst kapağı ve alt kapağı ters yönlere açılan, en yaygın karton kutu tipi. Kozmetik, ilaç ve küçük ürünlerde kullanılır. Bkz. Kutu bıçak izi aracı.

Tripleks karton

Çok katlı, her iki yüzü de beyaz olabilen, dubleksten daha dayanıklı ambalaj kartonu. Bkz. Kağıt Türleri.

Ü

Üç nokta yapıştırma

Gövde kenarı ile dip kanatlarının üç noktadan yapıştırılarak kurulduğu kutu yapısı. Tepsi ve kapak tipi kutularda görülür. Bkz. Kutu bıçak izi aracı.

Üst kıvırma

Karton çantanın ağız kısmında içe katlanan şerit. Çantayı güçlendirir, sap delikleri bu bölgeye açılır. Bkz. Çanta bıçak izi aracı.

Y

Yapıştırma payı

Çantada ve kutuda iki kenarın üst üste gelerek yapıştırıldığı şerit. Baskısız ve laksız bırakılması tutkalın iyi tutmasını sağlar. Bkz. Çanta bıçak izi aracı.

Yapıştırma (kutu yapıştırma makinesi)

Kesilmiş açılımların cilt payından yapıştırılıp düz katlanmış hâlde teslim edilmesi işlemi.

Yarım kesim (kiss cut)

Malzemenin sadece üst katmanının kesildiği, alt katmanın sağlam kaldığı kesim. Etiket ve yırtma şeritlerinde kullanılır. Bkz. Etiket montaj aracı.

Yırtma şeridi

Ambalajın kolayca açılması için perforaj ya da yarım kesimle hazırlanan şerit.

Z

Zemin rengi (taşırmalı zemin)

Kutunun tüm yüzeyini kaplayan baskı rengi. Kesimde kenarda beyaz kalmaması için kesim çizgisinden taşırılır. Bkz. Taşırma Payı.

Daha fazla kaynak

Avrupa Karton Kutu Üreticileri Birliği (ECMA), katlanır karton kutu tiplerini ve terimlerini çok dilli bir sözlükte toplamıştır. Kutu tiplerinin uluslararası kodları ve çevirileri için ECMA sözlüğünü (İngilizce PDF) ya da ECMA’nın sitesini inceleyebilirsiniz. Genel matbaa terimleri için Baskı Sözlüğü sayfamıza göz atın.